Na terenach wschodniej Polski występują kamienne prymitywne
rzeźby nazywane przez miejscową ludność "kamiennymi babami". Swoim wyglądem
przypominają one występujące na Śląsku krzyże pokutne, jednak nie znaleziono
materiałów archiwalnych potwierdzających ich przynależność do tej samej
grupy zabytków. Rzeźby te bardziej wiązane są ze sztuką prasłowiańską,
niż z zabytkami średniowiecznej jurysdykcji, jak ma to miejsce na Śląsku.
Trwa spór naukowy, czym są obiekty występujące na Podlasiu.
Część badaczy twierdzi, że są to "kamienne baby" wywodzące
się z Azji Środkowej, które poprzez Kaukaz i Ukrainę przeniknęły do Polski,
inni badacze sugerują że są to jednak "krzyże pokutne"- nawiązując do
obiektów występujących na Śląsku. Jedni i drudzy przytaczają "swoje" za
i przeciw. Zwolennicy kamiennych bab stwierdzają, że obiekt jest zbyt
"człekokształtny" jak na krzyż, po obu stronach na zaokrąglonej głowie
widać wyraźne występy interpretowane jako uszy, a w zgrubieniu nad płaską
twarzą widzą włosy lub czapkę. "Krzyżowcy" zarzucają, że jak na kamienną
babę, rzeźba jest zbyt toporna /liczy prawie dwa metry długości/, zawiera
zbyt mało szczegółów, że z krótko uciętymi, grubymi i prostymi ramionami
bardziej przypomina krzyż niż ludzką postać. W legendach i podaniach ludowych
dotyczących tych kamieni nie przewijają się przesłanki "pokutne", w formie
znanej na Śląsku.
W "Monografii powiatu bialskiego" z 1939 roku, Bolesław Górny przytoczył
legendę dotyczącą obiektu z Nepli:
"Legenda przywiązana do tego kamienia głosi, że pewna młoda dziewczyna
zakochała się w rówieśniku swych dziecięcych zabaw i postanowiła wbrew
życzeniom rodziców poślubić go. Kiedy już wszystko było przygotowane do
ślubu - zrozpaczona matka po raz ostatni ponowiła swe prośby i błagania,
by odwieść córkę od powziętego zamiaru. Ta jednak pozostała zimna i niewzruszona
na łzy matczyne. Wówczas matka uniesiona gniewem i rozpaczą zawołała :
- Bodajbyś skamieniała, nim dojdziesz do kościoła! I tak się stało."
Nie sposób dziś rozstrzygnąć - czym są wspomniane obiekty, i jakie funkcje
pełniły? Być może w przyszłości uda się uzyskać odpowiedź na te pytania.
Neple gmina Terespol
Obiekty "pokutno-podobne" :
Neple
Woskrzenice
Piszczac
Knyszewnicze
Cieleśnica
Pratulin
Hojsaki
Basznia
Radruż
Woskrzenice gmina Biała Podlaska
(fotografie: Biuro Konserwacji Zabytków - Biała Podlaska)
