Kapliczki i krzyże przydrożne są jedną z najbardziej malowniczych cech krajobrazu Kielecczyzny, a związane z nimi legendy i podania do dziś są żywe
w tradycji miejscowej.
Jednym z takich obiektów zainteresowali się archeolodzy. We wsi Żerniki, gm. Sobków, tuż przy drodze znajdują się dwa kamienne krzyże.
Wiążą się z nimi liczne legendy, wciąż żywe wśród miejscowej ludności. Z pozoru wydawać się może, że bardziej interesujące powinny być
one dla etnografa zajmującego się sztuką, ludową, ale nie tylko...
W trakcie prac badawczych prowadzonych na wczesno- średniowiecznej osadzie (st. 1) w Żernikach, właściciel posesji, na której stoją krzyże,
zgłosił prowadzącym badania fakt występowania kości ludzkich w pobliżu krzyży. Członkowie ekspedycji, liczyli na odkrycie cmentarzyska szkieletowego w Żernikach.
Dokonali krótkiego "zwiadu" archeologicznego, polegającego na wykonaniu dwóch niewielkich wkopów przy krzyżach.
W jednym z nich znaleziono szkielet dojrzałego mężczyzny (adultus) złożony pomiędzy krzyżami.
Ryc. 1. Kamienne krzyże pokutne w Żernikach
Zwłoki przykryte były luźnym brukiem kamiennym umacniającym jednocześnie posadowienie krzyży. W trakcie eksploracji pochówka
nie natrafiono na ślady wyposażenia nieboszczyka, jedynie w stropie jamy grobowej znaleziono kilka fragmentów wczesnośredniowiecznych
naczyń glinianych (III faza okresu wczesnośrednio- wiecznego). Jednakowe datowanie krzyży i pochówka sugeruje wspólny bruk kamienny i
ułożenie nieboszczyka między krzyżami, Uzyskana z wykopu ceramika pozwala przypuszczać, że ich powstanie miało miejsce nie wcześniej niż w XIII w.
Trudniejsze jest jednak określenie górnej granicy czasowej pochówka i postawionego nad nim znaku. Większość kamiennych krzyży w Polsce zgrupowana jest na Śląsku.
Tę grupę zabytków przyjęło się określać jako krzyże pokutne. Z rejonu Śląska znanych jest ich około 400.
W innych częściach kraju nie są znane lub występują
sporadycznie1. Powszechnie przyjmuje się, że krzyże pokutne związane są z karami prywatnymi, których rozkwit w Polsce przypada na wiek XIII i XIV. Większość
krzyży pokutnych nie posiada pewnie poświadczonej metryki historycznej, a ze względu na sztywny kanon formy wynikającej z treści
ideowej znaku, praktycznie niemożliwe jest ich datowanie na podstawie cech stylistycznych. Zwyczaj lub może kara stawiania krzyży
pokutnych nie została jeszcze należycie zbadana przez historyków prawa, ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł pisanych.
Wydaje się, że po uiszczeniu główszczyzny zabójca był zobowiązany do wykonania aktu skruchy, którym mogło być ustawienie krzyża
kamiennego w miejscu przestępstwa. W świetle danych, uzyskanych w trakcie badań archeologicznych, należy zabytki z Żernik uznać
za średniowieczne krzyże pokutne (prawdopodobnie z XIVw.). Stoją one zapewne w pobliżu miejsca dokonania zbrodni, którym mogła być droga.
Stosunkowo trudne do zinterpretowania są szczątki ludzkie znajdujące się pomiędzy krzyżami. Czy są one szczątkami ofiary czy zbrodni?
Sam fakt pochowania nieboszczyka w pobliżu drogi, a nie na cmentarzu parafialnym, sugeruje hipotezę, że są to szczątki osoby pochodzącej
z innych stron, być może wędrownego kupca.
Z terenu Śląska znana jest przypowieść dotycząca kamiennego krzyża w Cieszynie, mogąca być analogią dla zabytku z Żernik. "Książe na
Cieszynie kazał wykuć krzyż z piaskowca, który miał wyznaczyć obszar osady podgrodowej, krzyż ten nieść miał przestępca więziony w grodzie
za ciężkie zbrodnie. Przestępca ten odszedłszy od grodu na dość długą odległość upadł pod ciężarek krzyża i skonał. W tym miejscu pochowano go,
a na mogile postawiono dźwigany przezeń krzyż" (podaję za R.Zubkiem, krzyż na pastwisku, "Zaranie Śląskie", 1909, z .3 s.143).
Przy obecnym stanie badań trudno jest określić przyczyny złożenia zwłok przy krzyżach pokutnych w Żernikach. Nie budzi wątpliwości ich związek
z przestępstwem i pokutą. Mimo tego, że nie uzyskaliśmy odpowiedzi na liczne pytania związane z krzyżami i pochówkiem, badania w Żernikach ukazują
szerokie możliwości wykorzystania metod archeologicznych przy badaniu średniowiecznych obyczajów.
Ryc. 2. Przekroje i plan pochówka między krzyżami:
1-skała wapienna,
2-wypełnisko jamy grobowej,
3-kamienie,
4-pruchnica przemieszana z piaskiem,
5-zasięg domniemanego bruku nad pochówkiem,
6-fragment kości szkieletu
1 J.Milka, Kamienne zabytki średniowiecznego prawa, 1967; G.Müller, M.Qietich, Steinkreuze und Kreuzsteine in Sachsen, Berlin 1977.
Kapliczki i krzyże przydrożne są jedną z najbardziej malowniczych cech krajobrazu Kielecczyzny, a związane z nimi legendy i podania do dziś są żywe
w tradycji miejscowej.
